Sống thuận theo tự nhiên: nền tảng của trí tuệ phương Đông
Người phương Đông từ lâu đã học cách sống bình tĩnh trước vô thường thông qua triết lý “vô vi” của Đạo giáo và “buông xả” của Phật giáo. Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, khi phương thức canh tác còn thô sơ, con người thường thức dậy làm việc theo lịch mặt trời mọc và kết thúc công việc khi hoàng hôn bông xuống. Ngày nắng vác cày ra đồng làm việc, ngày mưa ung dung ngồi nhà đọc sách, tu dưỡng tinh thần. Mọi sinh hoạt đều thuận theo thời tiết, thuận theo dòng chảy tự nhiên của đời sống. Sống như vậy không phải vì người xưa thiếu chí tiến thủ hay thiếu tham vọng mà vì hiểu rõ giới hạn của con người trước quy luật tự nhiên.
Thay vì kiểm soát, họ học cách quan sát, thích nghi và hành xử đúng thời (điều mà triết lý phương Đông gọi là “tri thời”). Sống thuận theo tự nhiên, vì thế, không phải là buông xuôi số phận, mà là một hình thức trí tuệ: biết hành động đúng thời, đúng mức và chấp nhận những điều nằm ngoài khả năng kiểm soát của bản thân, chính vì thế mới có thể biết cách nắm chắc thời cơ khi nó đến.
Ung dung và bình tĩnh nhìn mặt trời lặn là một trong những thú vui khi đi du lịch của mình. Ảnh: Good morning Sophie.
| Xem thêm: Mọi việc dưới trời có kỳ định |
Duyên khởi và Đạo
Văn hóa phương Đông coi con người là một phần của tự nhiên. Nếu Đạo giáo nhìn thế giới như một dòng chảy tự nhiên của Đạo, thì Phật giáo lý giải sự vận hành ấy bằng học thuyết duyên khởi. Đức Phật dạy rằng không có sự vật hay biến cố nào tồn tại độc lập; mọi thứ đều hình thành do nhân duyên hội tụ và tan rã theo duyên. Nhận thức này giúp con người tháo gỡ ảo tưởng về quyền kiểm soát tuyệt đối đối với cuộc đời.
Trong Phật giáo, khổ đau không phát sinh từ hoàn cảnh, mà từ sự bám chấp vào hoàn cảnh, gói gọn trong “tham sân si”. Càng mong cầu một đời sống không biến động, con người càng dễ rơi vào bất an khi vô thường xuất hiện. Chính vì vậy, Phật giáo không dạy con người trốn tránh bệnh khổ, mất mát hay nghịch cảnh, mà dạy cách nhìn thẳng vào chúng như một phần tất yếu của đời sống.
Đạo giáo, ở một hướng tiếp cận khác, cũng đi đến kết luận tương tự. Nhiều pháp môn tu luyện chân chính đều hướng con người đến “phản bổn quy chân”, tức là trở về với bản tính tự nhiên, không để dục vọng và danh lợi làm xáo trộn tâm trí. Trong Đạo Đức Kinh, Lão Tử viết: “Nhân pháp địa, địa pháp thiên, thiên pháp đạo, đạo pháp tự nhiên” (“Người thuận theo đất, đất thuận theo trời, trời thuận theo Đạo, Đạo thuận theo tự nhiên”), nhấn mạnh rằng trật tự tối hậu của vũ trụ không vận hành theo ý chí con người mà theo một quy luật tự nhiên, vô hình nhưng nhất quán. Đó chính là “vô vi”, là cách sống hài hòa để đạt được an lạc.
Ảnh: Unsplash.
Vậy nên theo lý niệm phương Đông thì cả Đạo giáo và Phật giáo đều dạy con người ta một chân lý: khi con người hiểu rằng mình chỉ là một phần của dòng chảy lớn, tâm tình sẽ tự nhiên lắng xuống, không tranh với đời, chỉ một mực nỗ lực hết mình cho mục tiêu chân chính của bản thân.
| Xem thêm: Trong thong dong bàn về chuyện được – mất |
Sống bình tĩnh, tuỳ kỳ tự nhiên
Tinh thần ấy trong truyền thống tư tưởng Việt Nam được thể hiện qua bài kệ “Cư trần lạc đạo” của Phật hoàng Trần Nhân Tông. Hai câu mở đầu trong bài là:
“Cư trần lạc đạo thả tùy duyên,
Cơ tắc san hề, khốn tắc miên.”
Sống giữa cõi trần mà vẫn an vui với đạo, thuận theo nhân duyên mà không cưỡng cầu; đói thì ăn, mệt thì ngủ là một lối sống tưởng chừng giản dị nhưng chỉ có thể đạt được khi nội tâm đã lắng yên. Ở đây, “tùy duyên” không phải là trạng thái phó mặc số phận mà là sự tỉnh thức sâu sắc trước thực tại; “ăn” và “ngủ” không còn bị kéo trong những lo âu, hơn thua hay dục vọng mà trở về đúng chức năng tự nhiên của đời sống. Tư tưởng ấy rất phù hợp với “vô vi” của Đạo giáo và “buông xả” của Phật giáo. Dễ thấy rằng khi con người không còn cưỡng ép hoàn cảnh cũng không chống đối vô thường thì tâm tự nhiên trở nên bình tĩnh, nhẹ nhõm và tự do.
Có thể nói, “vô vi” hướng dẫn cách con người hành xử với đời, còn “buông xả” giúp con người tự do khỏi sự chi phối của đời. Khi kết hợp cả hai, con người vừa sống trọn vẹn trong thực tại, vừa không bị cuốn trôi bởi nó. Tục ngữ cổ từng cảnh tỉnh: “Người tham lam muốn ngày càng nhiều, như con rắn muốn nuốt cả con voi”, một hình ảnh giản dị nhưng phản ánh sâu sắc lời dạy của cả Đạo giáo lẫn Phật giáo về sự nguy hiểm của dục vọng không đáy.
Ảnh: Good morning Sophie.
Tư tưởng ấy cũng được phản ánh rõ nét trong câu nói của Lý Nhữ Trân đời nhà Thanh trong “Kinh hoa duyên”: “Tận nhân sự, quan thiên mệnh”. Hàm ý là người ta khi làm việc gì cũng phải tận lực và có trách nhiệm, nhưng về việc có thành công hay không thì không được cưỡng cầu. Trong cuộc sống, mình cũng nhắc đi nhắc lại trong tâm những triết lý này, để tận tâm với tất cả những việc mà bản thân làm nhưng không truy cầu một kết quả hoàn mỹ tuyệt đối. Có thể thực hành được “vạn sự tuỳ duyên” – cố sức làm tốt nhất có thể và giữ được tâm thái điềm tĩnh với thế gian hỗ độn là điều khó lắm, nhưng tu dưỡng mỗi ngày để đạt được điều ấy là một hành trình tu dưỡng bền bỉ, xứng đáng và ý nghĩa.
P/S: Nói về triết lý phương Đông nhưng minh hoạ bằng hình trong thư viện Idécaf được hong mọi người? :”)
Ảnh: Good morning Sophie.